Πείτε μας τη γνώμη σας:

Τι τραγούδια σας αρέσει να ακούτε/χορεύετε περισσότερο;
 

Ο θρήνος στα τραγούδια της ξενιτιάς - Ο θρήνος στο δημοτικό τραγούδι by Silvia Goudas Εκτύπωση E-mail
11-Μαρ-2011

Τα τραγούδια της ξενιτιάς έχουν κοινές ρίζες με τα μοιρολόγια, και αυτό φαίνεται
καθαρά στον πόνο και στην θλίψη που εκφράζουν. Όταν ακούμε τα τραγούδια της
ξενιτιάς, μάς φαίνονται παρόμοια με τα μοιρολόγια, διότι μας μιλάνε συνήθως για την
απώλεια κάποιου αγαπημένου προσώπου, που φυσικά δεν πάει στον Κάτω κόσμο,
αλλά ο τόπος στο οποίο βρίσκεται είναι παρόμοιος με αυτόν. Στο τραγούδι
Ξενιτεμένο μου πουλί38:
Ξενιτεμένο μου πουλί και παραπονεμένο,
η ξενιτειά σε χαίρεται κ’ εγώ χω τον καημό σου.
Τι να σου στείλω, ξένε μου, τι να σου προβοδήσω;
Μήλο αν σου στείλω σέπεται, τριαντάφυλλο μαδιέται,,
Σταφύλι ξερογιάζεται, κυδώνι μαραγκιάζει.
Να στείλω με τα δάκρυα μου μαντήλι μουσκεμένο,
τα δάκρυα μου είναι καυτερά, και καίνε το μαντήλι.
Τι να σου στείλω, ξένε μου, τι να σου προβοδήσω;
Σηκώνομαι τη χαραυγή, γιατί ύπνο δεν ευρίσκω,
ανοίγω το παράθυρο, κοιτάζω τους διαβάτες,
κοιτάζω τις γειτόνισσες και τις καλοτυχίζω,
πως ταχταρίζουν τα μικρά και τα γλυκοβυζαίνουν.
Με παίρνει το παράπονο, το παραθύρι αφήνω,
Και μπαίνω μέσα, κάθομαι, και μαύρα δάκρυα χύνω.
Βλέπουμε ότι το μήλο που στέλνεται στην ξενιτιά σέπεται, δηλαδή σαπίζει. Έτσι και ο
άνθρωπος που πάει στα ξένα τον θρηνούν στον ίδιο βαθμό λες και έχει πεθάνει. Το
παραπάνω δημοτικό τραγούδι θέλει να μας πει ότι η ξενιτιά είναι τόσο σκληρή όσο
και ο Κάτω κόσμος, ο θάνατος. Αυτό φαίνεται άλλωστε και στον τελευταίο στίχο
...μαύρα δάκρυα χύνω, δηλαδή τα δάκρυα είναι τόσο πονεμένα όπως και όταν
πεθαίνει κάποιος. Επίσης, εάν αφαιρέσουμε από το τραγούδι της ξενιτιάς τη λέξη
ξενιτιά και την αντικαταστήσουμε με τη φράση Kάτω κόσμος, και εν συνεχεία τις
λέξεις ξένε μου και βάλουμε τις λέξεις άντρα μου ή γιε μου, μετατρέπεται σ’ ένα
εξίσου επιτυχημένο μοιρολόι.
Ακόμη συμπεραίνουμε ότι το προαναφερόμενο τραγούδι έχει γραφτεί από γυναίκα,
της οποίας το παιδί έχει ξενιτευτεί. Αυτό φαίνεται καθαρά στους τελευταίους στίχους
που η μάνα βλέπει τις γειτόνισσες να ταχταρίζουν τα μωρά τους. Αυτή η εικόνα τής
φέρνει στην μνήμη το δικό της παιδί που είναι στα ξένα και αρχίζει να κλαίει.
Ο Παντελής Μπουκάλας σε άρθρο του39 αναφέρεται στον μελετητή Κυριακίδη, ο
οποίος έχει συμπεράνει ότι τα τραγούδια της ξενιτιάς πλησιάζουν πάρα πολύ «τον
μελαγχολικό τόνο» των μοιρολογιών.
Ο ξενιτεμός, εκείνη την εποχή, σύμφωνα με τον Κυριακίδη, ήταν για τον ξενιτεμένο
και για την οικογένειά του ισοδύναμος με τον θάνατο40. Τα ταξίδια εκείνη την εποχή
ήταν μακρινά και επικίνδυνα, διότι τότε δεν υπήρχαν οι σημερινές ευκολίες. Γι’ αυτόν
τον λόγο η ξενιτιά εθεωρείτο από τον λαό πιο βαριά και από τον θάνατο. Πράγμα
που φαίνεται πολύ καθαρά στο δημοτικό τραγούδι Ο Χωρισμός41:
Άνοιξε θλιβερή καρδιά και πικραμένο χείλι,
άνοιξε, πες μας τίποτες, και παρηγόρησέ μας.
Παρηγοριά ’χ’ ο θάνατος, κι ελεημοσύν’ ο Χάρος·
ο ζωντανός ο χωρισμός παρηγοριά δεν έχει:
χωρίζ’ η μάνα το παιδί και το παιδί την μάνα,
χωρίζονται τ’ αντρόγυνα τα πολυαγαπημένα.
Στο επόμενο δημοτικό τραγούδι που θα αναφερθώ, βλέπουμε, ίσως με τον
δραματικότερο τρόπο, την ξενιτιά να εξομοιώνεται με τον θάνατο. Ο ήρωας,
απογοητευμένος από την μάνα του που του συμπεριφέρεται άσχημα, προφητεύει τα
δεινά που θα πάθει εάν ξενιτευτεί, προφητεύει δηλαδή τον θάνατό του. Με αυτό το
τραγούδι ο ήρωας προσπαθεί να τρομάξει την μάνα του και να την κάνει πιο τρυφερή
απέναντί του. Το τραγούδι ονομάζεται Η κακή μάνα42:
Διώξε με, μάνα, διώξε με, με πέτρες, με λιθάρια,
για να με πάρει το κακόν, να σηκωθώ να φύγω,
να πάνω ’γω μανούλα μου, που παν τα χελιδόνια,
τα χελιδόνια να γυρνούν, κι εγώ να πάν’ ακόμα·
Το τραγούδι τελειώνει προλέγοντας το θάνατο του ήρωα, με τα πουλιά να τρώνε το
άψυχο σώμα του, αφήνοντας μόνο το δεξί του χέρι ακέραιο για να μπορέσει να
γράψει στην μάνα του τα κακά μαντάτα:
Φάτε πουλάκια, φάτε τον, και μη παρά τον τρώτε
κι αφήστε του το δέξιο του, να γράψει μια μαυρή γραφή,
να στείλει στη μανούλα του, να χύσει μαύρα δάκρυα.
Το δημοτικό τραγούδι Η κακή μάνα υπάρχει σε περισσότερες από 250 παραλλαγές,
όπως αυτή της Κρήτης, της Καρπάθου, της Ηπείρου, της Θράκης, κ.α.
Ένα ακόμα τραγούδι, στο οποίο η ξενιτιά εξισώνεται με τον θάνατο, είναι και αυτό
που ακολουθεί. Το τραγούδι αυτό υπάρχει χωρίς τίτλο στο βιβλίο του Ν. Γ. Πολίτη43:
Την ξενιτειά, την ορφανιά, την πίκρα, την αγάπη,
τα τέσσερα τα ζύγιασαν, βαρύτερα ειν’ τα ξένα.
Ο ξένος εις την ξενιτειά πρέπει να βάνει μαύρα,
για να ταιριάζει η φορεσιά με της καρδιάς τη λάβρα.
Με ό,τι κι αν συγκριθεί (ζυγιστεί) η ξενιτιά, την ορφάνια, την πίκρα, την αγάπη, είναι
πιο βαριά απ’ όλα. Ο ξένος όταν ζει στη ξενιτιά πρέπει να πενθηφορεί, όπως και όταν
πεθαίνει κάποιος. Σ’ αυτήν όμως την περίπτωση τα μαύρα αντικατοπτρίζουν την
ψυχοσύνθεσή του και όχι τον θάνατο κάποιου οικείου του.
Ένα ακόμη τραγούδι της ξενιτιάς που έχει πολλές ομοιότητες με τα μοιρολόγια είναι
και το επόμενο44:
Τώρα είναι Μάης κι’ άνοιξη, τώρα είναι καλοκαίρι,
τώρα φουντώνουν τα κλαδιά κι’ ανθίζουν τα λουλούδια.
Τώρα κι’ ο ξένος βούλεται στον τόπο του να πάγη.
Νύχτα σελώνει τ’ άλογο, νύχτα το καλιγώνει,
φκιάνει ασημένια πέταλα, καρφιά μαλαματένια...
Ο ερχομός της άνοιξης στο μοιρολόι45:
Γιώργο μου, πήρε άνοιξη, πήρε το καλοκαίρι,
γιουμίζουν οι ράχες πρόβατα κ’ οι άκρες παλληκάρια,
και συ Γιώργο μ’ εκλείστηκες πίσω στο άγιο δήμα... .
Όπως και στο μοιρολόι, έτσι και στο πιο πάνω τραγούδι της ξενιτιάς το στοιχείο της
φύσης πρωτοστατεί. Το στοιχείο της φύσης είναι πιο σύνηθες στις αγροτικές περιοχές,
όπου οι εποχές παίζουν σημαντικό ρόλο στην συγκομιδή και κατά συνέπεια στη ζωή
των αγροτών, οι οποίοι ζούνε από την καλλιέργεια της γης, σε αντίθεση με τα νησιά,
όπου πρωτοστατεί η θάλασσα.
Στα μοιρολόγια ο ερχομός της άνοιξης, όταν κάποιος πεθαίνει, δείχνει την αντίθεση
θανάτου και ζωής. Έτσι και στο προαναφερόμενο τραγούδι της ξενιτιάς βλέπουμε
την αντίθεση ξενιτιάς και ζωής. Άρα και εδώ βλέπουμε για άλλη μία φορά ότι η
ξενιτιά εξισώνεται με τον θάνατο, αφού έρχεται σε αντίθεση με την ζωή.
Ένα ακόμη στοιχείο που συναντάμε και στο μοιρολόι είναι το σελωμένο άλογο. Στους
πιο πάνω στίχους του τραγουδιού, βλέπουμε τον ξενιτεμένο να σελώνει το άλογο την
νύχτα για να πάει στα ξένα, όπως και στα μοιρολόγια που ο νεκρός προτρέπει τους
δικούς να του σελώσουν το άλογο. Στα μοιρολόγια το στολισμένο άλογο
αντικαθίσταται από το στολισμένο φέρετρο. Στα τραγούδια της ξενιτιάς το
στολισμένο άλογο έχει σχέση με το ταξίδι, το οποίο είναι μυθοποιημένο και ιδιαίτερα
επικίνδυνο λόγω των μυθικών σχέσεών του με το θάνατο46.
Πολλά από τα τραγούδια της ξενιτιάς είναι αυτοσχέδια και τραγουδιόνταν συνήθως
στο αποχαιρετιστήριο δείπνο47, αλλά και κατά την διάρκεια του αποχαιρετισμού,
δηλαδή όταν ξεπροβοδούσαν τον ταξιδιώτη. Τα περισσότερα από τα τραγούδια της
ξενιτιάς προέρχονται από την Ήπειρο, αφού οι πιο πολλοί ξενιτεμένοι κατάγονταν
από εκεί. Επίσης, πολλά τραγούδια της ξενιτιάς προέρχονται και από τα νησιά,
εξαιτίας του ότι οι περισσότεροι άντρες γίνονταν ναυτικοί.
Σύμφωνα με τα προαναφερόμενα, συμπεραίνουμε ότι ο θρήνος δεν περιορίζεται μόνο
στους νεκρούς, παρόλο που τα μοιρολόγια έχουν ισχυρό τελετουργικό χαρακτήρα.
Υπάρχουν θρηνητικά τραγούδια και γι’ αυτούς που έχουν ξενιτευτεί, αλλά ακόμα και
για, υποτίθεται, χαρούμενες εκδηλώσεις, όπως είναι ο γάμος, όπως θα δούμε και πιο
κάτω48.
Ο θάνατος στην ξενιτιά και ο επακόλουθος ανάξιος ενταφιασμός είναι φυσικά ένα
σημαντικό θρηνητικό στοιχείο και έχει να κάνει με τη μεταθανάτια μοίρα του
ξενιτεμένου νεκρού.
γιατί είδα με τα μάτια μου τα ξένα πώς τα θάφτουν
δίχως λιβάνι και κερί, δίχως παπά και ψάλτη
κι αλάργο από την εκκλησιά49.
 
38 Πολίτης 1966, σ. 199.
39 Μπουκάλας 2008.
40 Κυρακίδης 1990, σ. 45.
41 Fauriel Α ΄ 2007, σ. 283.
42 Ibid., σ. 280.
43 Πολίτης 1966, σ. 199.
44 Ibid., σ. 201.
45 Saunier 1999, σ. 186.
46 Ibid., σ. 27.
47 Κυριακίδης 1990, σ. 46
48 Alexiou 1974, σ. 118.
49 Saunier 1990, σ. 253. 

 

Σύνολο τραγουδιών

  • Μέχρι στιγμής έχουμε 1203 τραγούδια.
Module by Spiral

Προτείνουμε:


Icons Painter